دانستنی‌های مذهبی

مسجد الحرام ،‌دانش نامه ی جامع و دانستنی ها + نقشه

مسجدالحرام، مشهورترین و مقدس‌ترین مسجد در اسلام، واقع در شهر مکه در کشور عربستان سعودی که کعبه، قبله مسلمانان، در آن است. اشیا، بناها و اماکن مقدسی همچون حجر الاسود، ملتزم، مستجار، حطیم و حجر اسماعیل در این مسجد جای گرفته‌اند.

اهمیت مسجدالحرام در طول تاریخ به چه علت است؟

 

مسجدالحرام، مشهورترین و مقدس‌ترین مسجد در اسلام، واقع در شهر مکه در کشور عربستان سعودی که کعبه، قبله مسلمانان، در آن است. اشیا، بناها و اماکن مقدسی همچون حجر الاسود، ملتزم، مستجار، حطیم و حجر اسماعیل در این مسجد جای گرفته‌اند. مسجدالحرام در فقه اسلامی، افزون بر احکام عمومی مسجد، احکامی ویژه نیز دارد. در شریعت اسلام بر هر مسلمانی واجب است در صورت استطاعت، یک بار در عمر خود به مکه سفر کند (سفر حج) و مناسکی را که برخی از آنها در این مسجد انجام می‌گیرد، انجام دهد.

کعبه که نام دیگرش بیت الله الحرام است، تاریخچه بسیار مفصّلى دارد که مطابق روایات به زمان حضرت آدم(علیه السلام) برمى گردد.

او نخستین کسى بود که خانه را بنا کرد و بر گرد آن طواف نمود، سپس در طوفان نوح ویران شد، و ابراهیم به کمک فرزندش اسماعیل، طبق آیات صریح قرآن بار دیگر آن را بنا کرد و حجّ خانه خدا به جا آورد و این اوّلین خانه توحید است که براى انسانها قرار داده شد:

 

«اِنَّ اَوَّلَ بَیْتِ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذى بِبَکَّهَ مُبارکاً».

طبق روایات در محاذى آن در آسمانها مرکز عبادتى است که فرشتگان بر گرد آن مى گردند، حتّى گفته شده که محلّ خانه کعبه اوّلین نقطه خشکى بود که سر از زیر آب درآورد و داستان «دحو الارض» نیز اشاره به همین معناست که در آغاز، مجموعه روى زمین بر اثر بارانهاى سیلابى زیر آب بود; آبها کم کم در مناطق پایین تر جاى گرفتند و خشکیها از زیر آب سر برآوردند و اوّلین نقطه، همین محلّ خانه کعبه بود.

کعبه پیش از ظهور اسلام

  • پیش از اسلام، پیرامون کعبه را مسجدالحرام می‌گفته‌اند که حدودی تقریبی داشته‌است
  • مسجد در دوران پیش از اسلام، حصار و دیوار و بنای دیگری جز کعبه نداشته است. این که از چه زمان محوطه یاد شده به عنوان مسجد برگزیده شد، گزارشی تاریخی از آن در دست نیست و تنها در منابع روایی از آن سخن رفته است. بنابر این منابع، مکان فعلی مسجدالحرام برای بنای کعبه، پیش از آفرینش انسان برگزیده و کعبه به دست ملایک ساخته شد.
  • برخی روایات بنا یا بازسازی کعبه را به آدم(ع)نسبت می‌دهند. پس از او، ابراهیم و اسماعیل(ع)آن را بازسازی کردند.
  • در روایتی از پیامبر اکرم(ص) بنای مسجد به ابراهیم(ع) نسبت داده شده است. در این روایت، مسجدالحرام، قدیم‌ترین مسجد بر زمین است.
  • تا پیش از قصی بن کلاب|قُصَیّ ‌بن کِلاب بن مُرَّه‌ بن کَعْب، جد چهارم پیامبر اکرم(ص) و پیشوای قریش، مردم مکه در نزدیکی مسجد خانه نمی‌ساخته‌اند و فاصله‌ای را رعایت می‌کرده‌اند. در زمان قصی، او مردم را به خانه‌سازی در نزدیک کعبه با فاصله‌ای به اندازه طواف کعبه ترغیب کرد.

مسجد الحرام در دوره ی اسلامی

  • نخستین تغییر در مساحت مسجد در زمان خلیفه دوم روی داد. او برخی خانه‌های اطراف مسجد را خرید و به مسجد ملحق کرد و دیواری کوتاه پیرامون مسجد کشید و دستور داد تا از آن پس شبها بر دیوار چراغ بگذارند تا محوطه مسجد روشن شود.
  • خلیفه سوم نیز به سبب بسیار شدن تعداد زائران مسجدالحرام، خانه‌های اطراف مسجد را خراب و به مسجد ملحق کرد و برای مسجد رواق و فضای مسقّف ساخت.

دوره اموی

  • ولید بن عبدالملک اموی(حکومت: ۸۶- ۹۶ق.)، بر مساحت مسجد الحرام به مقدار ۱۷۲۵ متر افزود و مسجد را بازسازی کرد. او رواق‌هایی در اطراف مسجد ساخت و آنها را با ستون‌هایی عظیم سرپا نگاه داشت. این ستونها به صورت زیبایی تزیین شد و در قسمت‌هایی از آنها طلا به کار رفت. ولید ناودان خانه خدا را نیز از طلا ساخت که تا به امروز به همین نام شهرت دارد.

دوره عباسی

  • منصور، دومین خلیفه عباسی (حکومت: ۱۳۶- ۱۵۸ق.)، در سال ۱۳۷ وسعت مسجد را دو برابر کرد و نزدیک پنج هزار متر مربع از شمال و غرب مسجد بر مساحت آن افزود و رواق‌هایی در اطراف آن ساخت. همچنین منصور منارهایی در رکن غربی مسجد احداث و تزیینات روی دیوارها و ستون‌ها را بیشتر کرد.
  • مهدی عباسی فرزند منصور(حکومت: ۱۵۹- ۱۶۹ق.) در سال ۱۶۱ق. باز خانه‌های اطراف را از مردم گرفت و به زمین مسجد افزود. بدین ترتیب، ۸۳۸۰ متر مربع به مسجد افزوده شد و درهای متعددی را در اطراف مسجد گشودندکه تا قرنها بعد، به همان صورت باقی ماند.
  • مهدی عباسی در سال ۱۶۴ ق. دستور داد تا مسجد از ناحیه جنوبی نیز وسعت یابد و مسجد به شکل مربع در آید و کعبه در میانه آن قرار گیرد. از این رو، مساحت مسجد به مقدار ۶۵۶۰ متر مربع افزایش یافت و رواقهایی در اطراف آن ساخته شد و ستونهایی برافراشته گردید. این ستونها هنوز بر سر پا است و کتیبه ای که یادگار دوره مهدی عباسی است، بر آن باقی مانده است.
  • در دوره معتضد عباسی (حکومت: ۲۷۹- ۲۸۹ق.) به پیشنهاد حاکم مکه، دستور داد تا در سال۲۸۱ق. جایی را برای اقامت حجگزاران بر مساحت مسجد بیفزایند.
  • مقتدر عباسی(حکومت: ۲۹۵- ۳۲۰ق.) در سمت باب ابراهیم، محدودهای را به مسجد افزود.
  • در دوران مستنصر بالله عباسی (حکومت: ۶۲۳- ۶۴۰ق.) کوششهای بسیاری برای بازسازی و نوسازی مسجد و از جمله تجدید بنای مطاف(جایی که حجگزاران کعبه را طواف می‌کنند) صورت گرفت.

 علت اهمیت مسجد الحرام

قبله‌گاه مسلمانان

این مسجد که محیط بر کعبه و قبله‌گاه مسلمانان است، بین مسلمین از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. این مسجد در طول تاریخ بعثت پیامبران الهی نیز از قداست و عظمت ویژه‌ای برخوردار بوده است. و به نیکی از آن پاسداری می‌کرده‌اند.

مکان آغاز رسالت پیامبر

از آنجا که آغاز رسالت پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) از آن‌جا بوده و نیز همۀ مسلمانان به طرف آن نماز می‌گزارند، همچنان در نگاه مسلمین دارای عظمت است.

محل آغاز ظهور حضرت مهدی

به ویژه آن‌که در برخی روایات، محل آغاز ظهور حضرت مهدی (عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف) یاد شده است.

حدیثی از امام صادق

امام صادق (علیه‌السلام) در این‌باره فرمود:

«إنّ القائم إذا خرج دخل المسجد الحرام فیستقبل الکعبه و یجعل ظهره إلی المقام…»؛ «همانا قائم، آن‌گاه که خروج کند، به مسجدالحرام داخل شده، در حالی که رو به کعبه کرده است، به مقام تکیه می‌زند و… »

 

نقشه ی مسجد الحرام:

ویژگی های ظاهری کعبه

از آنجا که عرب هر ساختمان چهار گوشه ای را کعبه می نامد، کعبه را چنین نامیده اند نامهای دیگر آن ، بیت ، بیت عتیق و مسجد الحرام است همه این نامها در شماری از آیه های قرآن آمده است کعبه را بنیه نیز خوانند که نامی برگرفته از ماده بنا است بنیه ابراهیم هم گفته اند، زیرا ابراهیم آن را ساخته است ساختمان آغازین بیت الحرام به دست ابرهیم خلیل و فرزندش اسماعیل شکل گرفته است ابراهیم در سمت راست خانه کعبه چاله ای کند تا خزانه بیت باشد و هدایای مردم به کعبه در آنجا نگهداری شود فاسی در شفاء الغرام گوید : ابراهیم کعبه را به گونه ای ساخت که پشت سر او نیم دایره بود، یعنی کعبه در آغاز تنها دو رکن یا زاویه داشت : رکن حجرالاسود و رکن یمانی ، و جز آن زاویه ای دیده نمی شد .

این بنا۵۸/۱۴ متر ارتفاع دارد و طول قسمتی که در کعبه در آن سو واقع شده۵۸/۱۱ و طول قسمت حجر اسماعیل
۲۲/۱۰متر است بنای کعبه از سنگهای سیاه و سختی ساخته شده که با کنار زدن پرده از روی آن ، کاملا آشکار است پایه های آن از سرب مذاب ساخته شده و بدین ترتیب بنایی است محکم و استوار کف داخلی خانه کعبه از سطح زمین به اندازه ۵/۱ متر بالاتر است پیش از بنای قریش ، کعبه دو در داشته است : یکی در ناحیه شرقی و دیگری در ناحیه غربی ، که از یکی وارد و از دیگری خارج می شده اند، اما قریش تنها در ناحیه شرقی آن دری نصب کرد سقف کعبه به صورت دو سقفی است و با پایه های چوبی ، که در میانه آن در یک ردیف قرار گرفته ، نگهداری می شود اطراف آن سنگهای مرمر نصب شده و در کنار آن پلکانی قرار دارد که برای رسیدن به سقف بالایی تعبیه شده است

ارکان کعبه

به هریک از چهار گوشه کعبه، رکن گویند و کعبه بر چهار رکن حجرالاسود، عراقی، شامی و یمانی بنا شده است.‌

رکن حجر الاسود: سنگ سیاه آسمانی است. هنگام بنای کعبه توسط آدم، این سنگ را فرشتگان از بهشت آوردند و آدم آن را در گوشه‌ای از خانه نصب کرد. پس از بازسازی کعبه توسط قریش، این سنگ به دست محمد قبل از درب کعبه در رکن حجر اسود نصب شد و محل شروع طواف حجاج است.

رکن یمانی: قبل از رکن حجر اسود قرار دارد. در اعتقاد مسلمانان (به ویژه شیعیان) محلی است که به اذن خدا شکافته شد تا فاطمه از آن داخل کعبه شود و علی داخل کعبه متولد شود.
هرگاه واژه رکن بدون پسوند به کار رود، مقصود از آن رکنی است که حجرالاسود در آن است. مسیر طواف، از رکن حجرالاسود آغاز شده، سپس به رکن عراقی می‌رسد و پس از آن به رکن شامی و سپس به رکن یمانی و آنگاه باز به رکن حجرالاسود می‌رسد و همین جا یک شوط پایان می‌یابد. برای مطاف حدی وجود ندارد و تا هر جای مسجد الحرام که طواف در آن طواف کعبه صدق کند، طواف مجزی است، ولی مستحب است که اگر اضطرار و ازدحام نباشد در میان کعبه و مقام ابراهیم انجام شود.

طول ضلع در کعبه؛ یعنی از رکن حجر اسود تا رکن عراقی: ۱۱٫۶۸ متر
طول رکن عراقی تا شامی، سمتی که حجر اسماعیل در آن قرار دارد: ۹٫۹۰ متر
طول رکن شامی تا رکن یمانی: ۱۲٫۰۴ متر
طول رکن یمانی تا رکن اسود: ۱۰٫۱۸ متر

حجرالاسود چیست؟

حجرالاسود یا سنگ سیاه، از اجزای بسیار مقدس مسجد الحرام بوده و در رکن اسود کعبه در ارتفاع ۵/۱ متری قرار گرفته است. این سنگ مقدس، پیش از اسلام و پس از آن، همواره مورد اعتنا و توجه کامل بوده و در حقیقت در شمار عناصراصلی کعبه بوده است. به لحاظ همین تقدس، رسول خدا(ص) آن را نگاه داشت و دیگر سنگ هایی را که به شکل بت ساخته شده بود، به دور ریخت.

حجرالاسود در جریان تخریب کعبه، که پنج سال پیش از بعثت صورت گرفت، در فاصله ای دور از مسجد واقع شد. در زمان نصب آن به جای خود، قریش به نزاع پرداختند، اما با درایت رسول خدا(ص)، همه قریش در فضیلت آن سهیم شدند و عاقبت به دست خود آن حضرت نصب گردید . به مرور زمان و در اثر تحولات و تغییرات، از حجم نخستین این سنگ کاسته شد و حتی به چند پاره تقسیم گردید که آخرین بار قسمت های مختلف آن را به یکدیگر متصل کردند و آن را در محفظه ای نقره ای قرار دادند. در حال حاضر تنها به آن اندازه که برای بوسیدن و استلام لازم است، جای گذاشته اند.

در بسیاری از روایات آمده است که حجرالاسود از سنگ های بهشتی است و همراه آدم(ع) به زمین فرود آمد.

در نقلی از ابن عباس آمده است که اگر کسی با رسول خدا (ص) بیعت نکرد ( کسانی که در زمان پیامبر نبوده اند ) و سپس حجرالاسود را استلام نمود، با خدا و رسول (ص) بیعت کرده است.

همچنین در روایات آمده است که این سنگ در آغاز سفید بود، اما گناهانی که فرزندان آدم انجام دادند، سبب سیاه شدن آن گردید

از رسول خدا(ص) نقل شده است که فرمود:

” فالله تعالی یحییه یوم القیامه، له عَینان یبصر بهما، و لسانٌ ینطق فیشهد علی مَنِ استَلَمه.”” خداوند در روز قیامت، حجرالاسود را زنده می کند، در حالی که دو چشم بینا و زبانی گویا دارد و شهادت می دهد که چه کسی آن را استلام کرده است.”

همچنین از رسول خدا(ص) نقل شده است که فرمود:

” الحجر یمین الله فی أرضه، فمن مسحه، مسح یدالله”(۸)؛” حجرالاسود، دست خداوند در روی زمین است، کسی که آن را مسح کند، دست خدا را مسح کرده است.”

امام صادق(ع) فرمود:

در صورتی که کسی در اطراف حجر نبود و به راحتی امکان استلام و بوسیدن بود، آن را ببوسید و در وقت ازدحام، از دور، بر او تکبیر بگویید.

در سال ۳۱۷ قمری یکی از فرقه های منسوب به اسماعیلیان که به ” قرامطه” شهرت داشت، حجرالاسود را از کنار کعبه برداشت و به احساء ( منطقه ای در شرق عربستان ) برد. این گروه به مدت ۲۲ سال- چهار روز کم- تا سال ۳۳۹ هجری سنگ را در آنجا نگاه داشتند و سپس در عید قربان همین سال، آن را به جای نخست باز گرداندند.(۱۰) پس از آن، طی سال های پیاپی، حجرالاسود به طور عمد یا غیرعمد از جای خود کنده شد و هر بار اجزایی از آن خرد و جدا گردید. هر بار این اجزا به هم چسبانده شد و همان گونه که گذشت، اکنون مجموعه آن در هاله ای از نقره قرار داده شده است.

حجرالاسود بر دیوار کعبه در ارتفاع ۵/۱ متری زمین قرار دارد. استلام و بوسیدن آن سفارش شده و در نقل ها آمده است که رسول الله (ص) مقید به استلام و بوسیدن آن بوده است.

گفتنی است حجرالاسود آغاز و پایان طواف بوده و برابر آن سنگ سیاهی روی زمین( تا انتهای مسجد) کشیده شده است. به علاوه ، چراغی سبز رنگ بر دیوار مسجد برابر حجرالاسود نصب شده تا راهنمای طواف کنندگان باشد.

ساختمان مسجد الحرام

کعبه مرکز جهان اسلام است و روی آوردن به سوی آن، یکی از معیارهای بنیادین در طرّاحی هر مسجدی در جهان است. در ساختمان مسجدالحرام نیز همه چیز از کعبه الهام گرفته و در پرتو آن شکل یافتهاست.

در ساختمان حرم، بر استفاده از شکلهای هندسی مشخّصی، مانند هشتضلعی ومربّع تکیه بسیاری شده است. هشتضلعی، شکلی برگرفته از نقشه قُبّهالصخره در بیتالمقدس است و رواقهای ستوندار حرم، آشکارا نشان از نقشههای معماری کهن اسلامی در مسجدسازی دارد، که نخستینِ آن در مسجد بزرگ کوفه اجرا شده و به دنبال آن، ازخاور تا سرزمین چین و از باختر تا دیار اندلس گسترش یافته است. با این حال، میان ساختمان حرم مکّه و دیگر مساجد جهان اسلام، تفاوتی هویداست; همه مساجد بر پایه رعایت قبله، یعنی روی داشتن به مکّه، بنا شدهاند; از این رو، در طرّاحی آنها ناگزیر باید

از اشکال هندسی قائمالزاویه استفاده شود و میتوان با قاطعیت گفت که شکل بنیادین همه مساجد، مستطیلی است که طول آن دیوار قبله را شکل میدهد و دیگر شبستان، که صف نمازگزاران در آنها گسترده است، به موازات آن بنا میشوند و محراب، که به سان کانوناصلی طرّاحی مسجد تعیین کننده دیگر فضاهای مسجد است، همواره رو به قبله، یعنی مکّه مکرّمه دارد.

امّا ساختمان مسجدالحرام گرداگرد کعبه است و از هرسو کعبه را در آغوش خود دارد و هر گوشه آن از مرکز مسجد; یعنی کعبه، الهام میگیرد. تنها شکلی که میتواند این وظیفه نمادین را بهخوبی عهدهدار شود، هشتضلعی است; گو اینکه شکل آن با بسیاری از دیگر ساختمانهای هشتضلعی تفاوت دارد. شبستانهای مسجد نیز از رواقهای دیگر مساجد تاریخی متفاوت است; زیرا شماری از فضاهای سرپوشیده حرم مکّه، ویژه نماز است و از شماری دیگر تنها به عنوان گذرگاه استفاده میشود. منارههای هفتگانه که در زوایایمسجدالحرام برافراشته است نیز از شمار گلدستههای دیگر مساجد افزونتر است. حرم قدیم و توسعه اوّل سعودی، افزون بر محلّ نماز و گذرگاه و محلّ سعی و اذان، ورودیها و مدارس و چند سقاخانه را نیز دربرمیگیرد.

گنجایش مسجد الحرام

عملیات توسعه جدید دقیقاً در ضلع غربی حرم، در منطقه سوق‌الصغیر، بین باب‌العمره و باب ملک عبدالعزیز اجرا شده است. در زیر، به مساحت بخشهای مختلف مسجد در مراحل گوناگون اشاره می‌شود:
مساحت طبقه بالا در توسعه سوم ۵۷۰۰۰ مترمربّع
مساحت طبقه همکف ۱۹۰۰۰ مترمربّع
جمع کل مساحت توسعه ۷۶۰۰۰ مترمربّع
با گنجایش ۱۷۰۰۰۰ نمازگزار
مساحت فضای باقیمانده در بخش سوق‌الصغیر و بخش
شرقی مسعی ۵۹۰۰۰ مترمربّع
با گنجایش ۱۲۰۰۰۰ نمازگزار
گنبدهای سقف شبستان عثمانی، در انتهای تصویر رواق طبقه بالا آشکار است.
ص: ۱۲۴
مساحت طبقات بنای فعلی ۱۹۴۲۰۰ مترمربّع
با گنجایش ۴۳۰۰۰۰ مترمربّ
مساحت تمامی فضاهای مسجدالحرام شامل بنای فعلی،
توسعه جدید و دیگر فضاها ۳۵۶۸۰۰ مترمربّع
با گنجایش ۸۲۰۰۰۰ نمازگزار

 

زائر

برچسب ها

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بستن